نوشته شده توسط امیر حسینی كلورزی جمعه ، 20 شهریور 1388 ، 13:50

مقاله - مهندسی جوش

آزمون های غیرمخرب به عنوان ابزاری برای بازرسی محصولات نقش مهمی در فرآیند كنترل كیفی و تضمین كیفیت دارند، به طوری كه در اغلب كدها و دستورالعمل های ساخت یا نگهداری تجهیزات و قطعات اجرای یك یا چند روش آزمون غیرمخرب در روال بازرسی و كنترل كیفی به صورت الزام آورده شده است. از طرفی سری استانداردهای ایزو 9000 به عنوان معتبرترین و رایج ترین استانداردهای سیستم مدیریت كیفیت شناخته شده اند و در نتیجه باید جایگاه آزمون های غیرمخرب به عنوان ابزاری رایج در فرآیند كنترل كیفی در این سیستم مشخص گردد. این مقاله ضمن بررسی رابطه آزمون های غیرمخرب با سیستم مدیریت كیفیت به جایگاه این آزمون ها در استاندارد ایزو 9000 نگارش سال 2000 می پردازد.

مقدمه
آزمون های غیرمخرب یكی از مهمترین ابزار برای تعیین و تشخیص كیفیت محصولات می باشد، لذا نقش مهمی را در فرآیندهای كنترل كیفی و تضمین كیفیت ایفا می كند.[1] اهمیت این آزمون ها به گونه ای است كه دراغلب كدها و استانداردهای معتبر موجود در زمینه ی ساخت / تعمیر ونگهداری تجهیزات و قطعات ، اجرای یك یا چند روش آزمون غیرمخرب در روال بازرسی و كنترل كیفی به صورت الزام آورده شده است.
از طرفی یكی از مهمترین رویه ها در هر فرآیندی رویه ی تضمین كیفیت است كه باید براساس استاندارد یا دستورالعمل مشخصی اجرا گردد. سری استانداردهای ایزو 9000 به همین منظور تدوین شده اند[2] و به عنوان معتبرترین و رایج ترین استانداردهای سیستم مدیریت كیفیت شناخته شده اند. باتوجه به موارد مطرح شده می توان نتیجه گرفت كه ارتباط تنگاتنگی بین استاندارد ایزو 9000 به عنوان سیستم مدیریت و تضمین كیفیت و آزمون های غیرمخرب به عنوان ابزاری رایج برای كنترل كیفی وجود دارد .
این رابطه یك رابطه دو سویه است: از یك طرف آزمون های غیرمخرب به عنوان یك ابزار كنترلی در سیستم های مدیریت و تضمین كیفیت شركت های ساخت و نگهداری تجهیزات كاربرد دارد و از طرف دیگر شركت های ارائه دهنده ی خدمات آزمون غیرمخرب نیز باید به منظور حصول اطمینان از صحت و سلامت اجرای آزمون ها از یك نظام تضمین كیفیت مناسب تبعیت كنند.
برای اطمینان از كیفیت آزمون های غیرمخرب نه تنها باید تجهیزات و مواد مناسب و پیشرفته موجود باشد، بلكه باید از بازرسانی مجرب و تایید صلاحیت شده برخوردار بود. لذا موسسات آموزش و تایید صلاحیت مجریان آزمون غیرمخرب نیز باید دارای یك نظام تضمین كیفیت مناسب باشند[3].
در این مقاله تنها به قسمت اول این رابطه پرداخته شده و سعی شده به طور اجمال، جایگاه آزمون های غیرمخرب در نظام تضمین كیفیت براساس استاندارد ایزو 9000 مورد بررسی قرار گیرد.
موسسات آموزش و تایید صلاحیت مجریان آزمون غیرمخرب باید دارای یك نظام تضمین كیفیت مناسب باشند.

روش تحقیق
برای بررسی جایگاه آزمون های غیرمخرب در استاندارد ایزو 9000 ، این استاندارد به طور دقیق و جزء به جزء مورد مطالعه قرارگرفت. بدین منظور از استاندارد ایزو 9001 نگارش 2000 استفاده شده است. از آن جایی كه در این نگارش از استاندارد تاكید بسیار كمتری بر بازرسی شده است، تعیین نوع و نحوه اجرای بازرسی در فرآیندهای سازمان بر اساس تفسیر صورت می گیرد[4]. بنابراین برای حصول نتیجه ی بهتر، هریك از عناصر اصلی پنجگانه ی این استاندارد به طور جداگانه بررسی گردید و با توجه به موضوعیت آزمون های غیرمخرب و با دیدگاه فرآیندهای ساخت و نگهداری مورد تفسیر قرار گرفت و چگونگی درج آزمون های غیرمخرب در هر یك از آن ها مشخص شد.

نتایج و بحث
استاندارد ایزو 9001 نگارش سال 2000 دارای پنج عنصر یا بند اصلی است .این عناصر به بندهای فرعی تقسیم شده اند و در مجموع 23 بند فرعی را به وجود آورده اند.[5] آن گونه كه از مطالعه ی استاندارد ایزو 9001 مشخص می گردد، پایش و اندازه گیری جزو خواسته های استاندارد می باشند اما در متن استاندارد دوبار به واژه بازرسی و تنها یك بار به واژه آزمون اشاره شده است. ضمن این كه نوع دقیق بازرسی در آن مشخص نشده است.[6] امكان و چگونگی قرارگیری آزمون های غیرمخرب و یا دیگر آزمون ها در هر بخش از استاندارد باید بر اساس فرآیند و دیدگاه كیفی استنتاج گردد. نتایج حاصله برای هر عنصر یا بند اصلی از استاندارد در ادامه آورده شده است.
بند4، سیستم مدیریت كیفیت. در قسمتی از این بند آمده كه سازمان باید فرآیندهای مورد نیاز و كاربرد آن ها را برای سیستم مدیریت كیفیت در سرتاسر سازمان شناسایی نماید.[7] بنابراین در صورتی كه بازرسی یا آزمون غیرمخربی مورد نیاز باشد باید در این قسمت تعریف گردد و سازمان باید از استقرار و قابلیت كنترل آن اطمینان حاصل نماید .
در خلال اجرای فرآیند ساخت، سازمان باید عملیات اندازه گیری را به طور پیوسته اجرا نموده و نتایج حاصله را آنالیز كند. این آنالیز به دو منظور صورت می گیرد، یكی بررسی محصول و دیگر بررسی قابلیت اطمینان عملیات پایش.
بر این اساس موقعیت های مختلفی برای درج آزمون غیرمخرب یا دیگر ابزار، تجهیزات، روش ها و فرآیندهای دانش بنیان بازرسی وجود دارد. به عنوان مثال هنگامی كه پایش فرآیند مدنظر باشد می توان از آزمون غیرمخرب برای پایش متغیرهایی كه باعث ایجاد گسیختگی های پنهان در قطعات می گردند استفاده نمود .
در این بند به نیازمندی های مستندسازی نیز پرداخته شده است. درصورتی كه سازمان از آزمون های غیرمخرب استفاده نماید، باید نسبت به تهیه و كنترل مستندات مربوطه نیز اقدام نماید .مستندات مربوط به آزمون های غیرمخرب شامل دستورالعمل های اجرای هر یك از آزمون ها، معیارهای پذیرش و همچنین فرمهای گزارش و ثبت نتایج برای هر آزمون می شود. در برخی استانداردها ثبت و نگهداری نتایج آزمون برای یك مدت زمانی مشخص الزام شده است.
بند5، مسئولیت مدیریت. قسمتی از این بند حصول اطمینان از در دسترس بودن منابع را جزو تعهدات مدیریت بر شمرده است. این منابع شامل تجهیزات و روش های اندازه گیری اشاره شده در بند 4 نیز می گردند. از دیگر مسئولیت های مدیریت طرح ریزی برای قابل اندازه گیری بودن اهداف كلان مدیریت كیفیت می باشد، برای حصول این امر ممكن است به اندازه گیری برخی خروجی ها نیاز باشد و در نتیجه ابزار و روشهای اندازه گیری باید مهیا شود. یكی دیگر از موارد قید شده در این بند مسئولیت مدیریت در بازنگری سیستم و امكان بهبود مستمر آن است. برای این بازنگری داده های ورودی متفاوتی نیاز است پس از اتمام بازنگری خروجی های حاصل از آن شامل منابع مورد نیاز و موقعیت جدید كیفی سیستم و محصولات خواهد بود[7] گاهی ممكن است این منابع فرآیند بازرسی یا آزمون را در برگیرد .
بررسی استفاده از آزمون های غیرمخرب و درج آن در سیستم در صورت كارا بودن جزو وظایف مدیریت می باشد.[4] مدیریت ارشد در خلال بازنگری سیستم باید طرق مختلف استفاده از آزمون های غیرمخرب را در بهبود سیستم مد نظر قرار دهد. در اغلب موارد استفاده از این آزمون ها در فرآیندهای پیشگیرانه یا اصلاحی می تواند باعث بهبود وضعیت انطباق محصول گردد.
سازمان می تواند بر اساس نیازهای مشتری نسبت به انتخاب یك یا چند استاندارد تایید صلاحیت به عنوان مرجع اقدام نماید.
بند6،مدیریت منابع. در این بند آمده كه سازمان باید زیر ساخت مورد نیاز برای دستیابی به مطابقت با نیازهای محصول را تعیین، تدارك و نگهداری نماید.[7] این زیر ساخت ها شامل ساختمان ها، محل فعالیت ها و امكانات همراه، فرآیندها و خدمات پشتیبانی نیز می گردد. از آن جائی كه یكی از فرآیندهای مهم كنترل انطباق محصول با نیازها، فرآیند بازرسی و آزمون می باشد، لذا سازمان/مدیریت باید زیر ساخت های لازم برای فرآیندهای بازرسی و آزمون تعیین شده در سیستم كیفیت را فراهم آورد.[4] این زیرساخت ها باید شامل تعیین محل اجرای بازرسی و محل استقرار تجهیزات مربوطه ، تامین تجهیزات مناسب با فرآیندهای مورد نیاز، تهیه و تدوین دستورالعمل اجرایی و ایجاد روال مناسب به منظور نگهداری تجهیزات باشد.
در قسمتی دیگر از این بند در ارتباط با منابع انسانی آمده است كه كاركنانی كه فعالیت آنها بر كیفیت محصول تاثیر می گذارد باید بر اساس تحصیلات، آموزش، مهارت ها و تجربه ی مناسب صلاحیت داشته باشند.[7] با توجه به این كه آزمون های غیرمخرب ارتباط تنگاتنگی با كنترل كیفیت محصول دارند و همچنین اپراتورهای آزمون غیرمخرب باید دارای قابلیتهای خاصی باشند، سازمان باید با درنظر گرفتن فرآیندهای آزمون غیرمخرب مورد نیاز، در ارتباط با كنترل صلاحیت این افراد روالی را تدوین نماید. آموزش و تایید صلاحیت اپراتورهای آزمون غیرمخرب به طور معمول بر اساس یكی از استانداردهای معتبر بین المللی انجام می گیرد[8]
استانداردهای مختلفی برای ارزشیابی كاركنان شاغل در بخش آزمون های غیرمخرب وجود دارند. در حالت كلی این استانداردها به دو دسته كلی مبتنی بر سیستم نظارت مركزی نظیر EN- 473 و ISO 9712 و مبتنی بر تایید شركت مانند ASNT SNT TC-1A تقسیم بندی می شوند.
استاندارد ملی ایران در این زمینه ISIRI- 6725 است كه برگرفته از ISO 9712 می باشد.[9] سازمان می تواند بر اساس نیازهای مشتری نسبت به انتخاب یك یا چند استاندارد تایید صلاحیت به عنوان مرجع اقدام نماید.
بند7، تحقق محصول. بر اساس این بند سازمان باید فرآیندهای مورد نیاز برای تحقق محصول را طرح ریزی نموده و توسعه دهد. طرح ریزی برای تحقق محصول باید با نیازمندی های سایر فرآیندهای سیستم مدیریت كیفیت سازگار باشد.[7] از جمله این فرآیندها فعالیت های مورد نیاز برای تصدیق، صحه گذاری، پایش، بازرسی و آزمون (كه مختص محصول هستند) و معیارهایی برای پذیرش محصول می باشند. در این مرحله مدیریت باید به دنبال دستیابی به انطباق با نیازهای مشتری و همچنین الزامات قانونی باشد. در بسیاری موارد ممكن است به اجرای یك یا چند روش آزمون غیرمخرب به منظور حصول اطمینان و كنترل كیفیت نیاز باشد فرآیند بازرسی طرح ریزی شده در این قسمت در عمل برای تصدیق و صحه گذاری محصول به كار گرفته شود.
در بحث طراحی و توسعه و بازنگری نیز طراح باید امكان درج آزمون های جدید و یا تغییر فرآیندهای آزمون غیرمخرب موجود را برای حصول نتیجه بهتر، مد نظر قرار دهد.[4] در بازنگری های حین توسعه باید تمامی راه حلهای ممكن برای مشكلات مشخص شده بررسی شوند. در بحث خرید، سازمان باید اطمینان حاصل نماید كه محصول خریداری شده با نیازمندی های مشخص شده خرید مطابقت دارد. [7] بازرسی یكی از موثرترین شیوه های تصدیق كیفیت محصول خریداری شده می باشد كه به طور معمول اجرای یك یا چند آزمون غیرمخرب جزء مراحل فرآیند بازرسی می باشد.
در عمل سازمان باید پایش و اندازه گیری هایی را كه قرار است انجام گیرند و همچنین روال و ابزار لازم برای اجرای آنها را برای فراهم نمودن شواهد عینی دال بر مطابقت محصول با نیازمندی های مورد نظر، تعیین و تامین نماید. همه ی فعالیت های طرح ریزی شده از جمله آزمون ها باید قبل از خروج محصول از سازمان صورت گیرند.[4] در كنترل كیفیت فرآیندهای ساخت محصولاتی كه قطعات آنها به طور جداگانه تولید می شوند و امكان آزمون كارآیی یكپارچه ی آن وجود ندارد باید دقت خاصی اعمال گردد. در این گونه موارد استفاده از آزمون های غیرمخرب برای كنترل تك تك قطعات می تواند بسیار مفید باشد.
ازآن جایی كه نتایج حاصل از آزمون های غیرمخرب در تعیین كیفیت محصول بسیار حائز اهمیت می باشند، اعتبار آنها باید تضمین شده باشد. لذا سازمان باید نسبت به ایجاد یك روال برای كالیبره نموده تجهیزات آزمون غیرمخرب مورد نیاز و كنترل اجرای آن اقدام نماید.[8] در بسیاری موارد ممكن است كه در فرآیندهای جاری و مراحل تحقق محصول یك سازمان اثری از آزمون های غیرمخرب نباشد، اما همواره باید به امكان استفاده از آن ها برای ارتقاء وضعیت كنترل كیفیت و افزایش ضریب اطمینان و ایمنی محصول در برنامه های طرح و توسعه و بهبود عملكرد اندیشید.
بند8، اندازه گیری، تجزیه و تحلیل و بهبود. سازمان باید فرآیندهای پایش، اندازه گیری، تجزیه و تحلیل و بهبود را كه برای اثبات مطابقت محصول مورد نیاز می باشند، طرح ریزی و اجرا نماید .این فعالیت ها باید در مراحل مناسب فرآیند تحقق محصول و در مطابقت با ترتیب های برنامه ریزی شده به عمل آیند.
در بند 8 به بحث بهبود نیز پرداخته شده، در این مورد بازرسی می تواند علاوه بر تعیین مشكلاتی كه ایجاد عدم انطباق می كنند، در مراحل اقدامات اصلاحی نیز به تعیین علل ریشه ای و بررسی امكان وقوع مجدد آن بپردازد. گاهی ممكن است برای اطمینان از عملكرد اقدامات پیشگیرانه، از بازرسی 100% استفاده شود. در تمامی این موارد استفاده از روشهای آزمون غیرمخرب نه تنها مفید بلكه گاهی الزامی می باشد.

نتیجه گیری
از بررسی های به عمل آمده می توان چنین نتیجه گیری كرد كه سیستم های مدیریت /تضمین كیفیت مانند استاندارد ایزو 9000 ارتباط تنگاتنگ و متقابلی با آزمون های غیرمخرب دارند. این ارتباط در سازمان هایی كه شامل فرآیند ساخت و یا تعمیر و نگهداری می گردند قوی تر خواهد بود. از یك سو سازمان برای پیاده سازی سیستم تضمین كیفیت از آزمون های غیرمخرب به عنوان ابزاری برای پایش، اندازه گیری و صحه گذاری محصولات استفاده می كند و از سوی دیگر سازمان های ارائه دهنده خدمات آزمو ن غیرمخرب باید برای حصول اطمینان از صحت و سلامت اجرای آزمون ها و نتایج حاصله از یك نظام تضمین كیفیت مناسب تبعیت كنند. همچنین با مطالعه دقیق استاندارد ایزو 9001نگارش سال 2000 مشخص می گردد كه علیرغم تاكید كمتر این استاندارد به واژه ی بازرسی و آزمون نسبت به نگارش های قبلی، نقاط بسیاری در بندهای مختلف این استاندارد وجود دارد كه می توان از آزمون های غیرمخرب استفاده نمود. اما تعیین جایگاه دقیق آزمون های غیرمخرب در استاندارد نیاز به تفسیر و بررسی دارد كه این وظیفه بر عهده متخصص و مسئول سیستم تضمین كیفیت می باشد. در این مقاله راهنمایی كلی در این زمینه ارائه گردید.

مراجع